Biçimlendirici Değerlendirme: Her Derste Anlamayı Kontrol Etmenin 12 Hızlı Yolu

Yeni bir konuyu anlatmayı bitirirsiniz, sınıfa bakar ve sorarsınız: "Sorusu olan var mı?" Sessizlik. Birkaç baş sallama. Konuya devam edersiniz ve iki gün sonra ödevlerden sınıfın yarısının konuyu hiç anlamadığı ortaya çıkar.

Sorun sınıfta değil. "Sorusu olan var mı?" sorusu size yalnızca kimsenin ilk konuşan olmak istemediğini söyler. Çocukların gerçekte neyi anladığını bilmek için her çocuğun sizin görebileceğiniz bir cevap vermesi gerekir. Biçimlendirici değerlendirme tam da bunun içindir ve bir iki dakikadan uzun sürmesi gerekmez.

Bu rehber biçimlendirici değerlendirmenin ne olduğunu, neden işe yaradığını ve yarın hemen kullanabileceğiniz 12 hızlı tekniği anlatıyor. Her tekniğin yaş aralığını, süresini ve size ne söylediğini de bulacaksınız. Çoğu için kâğıttan fazlasına ihtiyacınız yok.

Biçimlendirici değerlendirme nedir?

Biçimlendirici değerlendirme, öğretim sırasında yapılan ve bir sonraki adımınızı değiştiren her türlü öğrenme kontrolüdür. Aldığınız cevaplar sizi konuyu yeniden anlatmaya, çocukları farklı gruplamaya ya da daha hızlı ilerlemeye yönlendiriyorsa bu biçimlendirici bir değerlendirmedir. Sonuç yalnızca not çizelgesine geçiyorsa değildir.

Aynı soru her ikisi de olabilir. Ders başında yapılan beş soruluk kısa bir sınav, nereden başlayacağınıza karar vermek için kullanılırsa biçimlendirici, yalnızca bir not üretiyorsa düzey belirleyicidir.

Anlamayı kontrol etmek neden işe yarar?

Üç farklı araştırma alanı aynı yönü gösteriyor.

• Black ve Wiliam'ın derlemesi. Paul Black ve Dylan Wiliam, Inside the Black Box (1998) adlı çalışmalarında sınıf içi araştırmaları gözden geçirdi ve biçimlendirici değerlendirmeyi geliştirmenin başarıyı yükselttiği sonucuna vardı. En büyük kazanımların bir kısmı başarı düzeyi düşük öğrencilerde görüldü. Biçimlendirici değerlendirmenin birçok eğitim sisteminde standart uygulama hâline gelmesinin başlıca nedeni bu çalışmadır.
• Geri bildirim, bir okulun yapabileceği en verimli şeylerden biridir. Education Endowment Foundation'ın Teaching and Learning Toolkit kaynağı, geri bildirimi çok düşük maliyetle yüksek etki sağlayan bir yaklaşım olarak değerlendirir: ortalama yaklaşık altı aylık ek ilerleme, ilkokul çağındaki öğrencilerde ise biraz daha fazlası (yaklaşık yedi ay). Yararlı geri bildirimi ancak her çocuğun neyi anladığını bildiğinizde verebilirsiniz.
• Etkili öğretmenler daha sık kontrol eder. Barak Rosenshine'ın Principles of Instruction (2012) adlı çalışması, en başarılı öğretmenler üzerine yapılan araştırmaları özetler. Bu öğretmenler anlamayı sık sık kontrol etti, yalnızca birkaç gönüllüye değil tüm öğrencilere cevap verdirdi ve alıştırma sırasında %80 civarında bir başarı oranını hedefledi: çocukların öğrendiğini gösterecek kadar yüksek, çalışmayı zorlayıcı tutacak kadar düşük.

Anlamayı kontrol etmenin 12 hızlı yolu

Aşağıdaki teknikler kabaca en hızlıdan en ayrıntılıya doğru sıralanmıştır. Yaş aralıkları yol göstermek içindir: kelime yerine resim ya da renk kullanırsanız birçoğu daha küçük çocuklarla da işe yarar.

1. Dönüm noktası soruları

Dönüm noktası sorusu (İngilizcede "hinge question"), derste konuya devam edip etmeyeceğinize karar vermeniz gereken anda sorulan tek bir çoktan seçmeli sorudur. Her yanlış seçenek yaygın bir kavram yanılgısına dayanır. Böylece çocuğun seçtiği cevap size yalnızca yanıldığını değil, nasıl düşündüğünü de gösterir.

• Yaş: 6 ve üzeri
• Süre: 1–2 dakika
• İpucu: Soruyu önceden yazın. İyi bir dönüm noktası sorusunu o anda bulmak zordur.

2. Cevap kartları (A, B, C, D)

Her çocuk A, B, C ve D'yi (ya da dört rengi) gösteren bir kart veya kart seti tutar ve herkes seçimini aynı anda gösterir. Tüm sınıfı tek bakışta görürsünüz. Herkes aynı anda cevap verdiği için kimse başkasından kopya çekemez.

• Yaş: 4 ve üzeri (henüz okuma bilmeyen çocuklar için renk ya da resim kullanın)
• Süre: Soru başına 30 saniye
• İpucu: Çocuklardan kartlarını göğüslerine yakın tutmalarını ve sizin işaretinizle göstermelerini isteyin. Böylece önce kendi cevaplarına karar verirler.

3. Mini yazı tahtaları

Çocuklar cevabı yazar ya da çizer ve tahtayı havaya kaldırır. Kartlardan farklı olarak yazı tahtaları çözüm yolunu, yazımı ve çizimleri de gösterir. Bu yüzden açık uçlu sorulara uygundur: "0,3 ile 0,4 arasında bir sayı yaz" ya da "Dik açısı olan bir üçgen çiz".

• Yaş: 5 ve üzeri
• Süre: 1–3 dakika
• İpucu: Tek tek hatalara değil, örüntülere bakın. Altı tahtada aynı hata varsa bir sonraki öğretim noktanız odur.

4. Başparmak yukarı, yana ya da aşağı

Çocuklar kendilerini ne kadar emin hissettiklerini gösterir. Hızlıdır ama anlamayı değil, ne kadar emin olduklarını ölçer: özellikle küçük çocuklar çoğu zaman yanıldıkları hâlde kendilerinden emindir. Bu tekniği gerçek bir sorunun yerine değil, yanında kullanın.

• Yaş: 4 ve üzeri
• Süre: 10 saniye

5. Trafik ışığı kartları veya bardakları

Her çocuğun sırasında yeşil, sarı ve kırmızı bir kart ya da bardak bulunur. Çocuk o anki durumuna uyan rengi gösterir: yeşil "Anladım", sarı "Emin değilim", kırmızı "Takıldım" demektir. Bireysel çalışma sırasında kimsenin parmak kaldırmasına gerek kalmadan kimin yardıma ihtiyacı olduğunu görebilirsiniz.

• Yaş: 5 ve üzeri
• Süre: Arka planda sürer
• İpucu: Önce kırmızılarla ilgilenin, sonra bir yeşilden bir sarıya yardım etmesini isteyin.

6. Çıkış kartları

Ders sonunda her çocuk sınıftan çıkmadan önce bir kâğıt şeridine ya da yapışkan nota bir iki soruyu cevaplar. Kartları üç gruba ayırın (anlamış, kısmen anlamış, henüz anlamamış); bir sonraki dersin başı için gruplarınız hazır olur.

• Yaş: 7 ve üzeri (daha küçük çocuklar resim çizebilir ya da bir resmi daire içine alabilir)
• Süre: 3–5 dakika
• İpucu: İyi seçilmiş tek bir soru, aceleyle sorulmuş üç sorudan iyidir.

7. Düşün, eşleş, paylaş

Bir soru sorun, herkese sessizce düşünmesi için zaman verin, çiftlerin cevaplarını karşılaştırmasına izin verin, sonra birkaç çiftten cevaplarını paylaşmalarını isteyin. Sınıfta dolaşırken çiftleri dinlemek, size sonda duyduğunuz iki üç cevaptan çok daha fazlasını söyler.

• Yaş: 5 ve üzeri
• Süre: 3–5 dakika

8. Parmak kaldırmadan, bekleme süresiyle

Soruyu sorun, üç ila beş saniye bekleyin, sonra kimin cevap vereceğini siz seçin. Söz herkese gelebileceği için herkes düşünmek zorunda kalır. Bunu dostça bir çıkış yoluyla birleştirin ("Bir arkadaşına danış, sonra sana tekrar döneceğim"); böylece bu yöntem hiçbir zaman bir tuzak gibi hissettirmez.

• Yaş: 5 ve üzeri
• Süre: Birkaç saniye
• İpucu: Çocuklar seçimin adil olduğunu görsün diye isim çubukları ya da rastgele isim seçici kullanın.

9. Parmaklarınla göster

En fazla beş seçenek arasında hızlı bir seçim için çocuklar göğüslerinin önünde bir ila beş parmak gösterir. Hiçbir malzeme gerektirmez; bu da onu anaokulları, beden eğitimi ve açık hava dersleri için ideal kılar.

• Yaş: 3 ve üzeri
• Süre: 10–30 saniye

10. Dört köşe

Sınıfın köşelerini A, B, C ve D harfleriyle (ya da resimlerle) işaretleyin, bir soru sorun ve çocukları cevaplarına uyan köşeye gönderin. Ardından her grup seçimini açıklar. Hareket, küçük çocukların dikkatini toplamasına yardımcı olur; gruplar da aynı zamanda tartışma grubu işlevi görür.

• Yaş: 4 ve üzeri
• Süre: 3–5 dakika

11. Arkadaşına anlat

Bir çocuk yeni bir fikri ya da yöntemi kendi sözcükleriyle bir arkadaşına anlatır, sonra roller değişir. Anlatmak eksikleri hızla ortaya çıkarır; hem konuşan çocuk hem de kulak veren siz için.

• Yaş: 6 ve üzeri
• Süre: 2–4 dakika

12. Hatırlama sorularıyla başlangıç

Derse önceki dersten, geçen haftadan ve geçen aydan konulara dair üç ila beş kısa soruyla başlayın. Bu, neyin akılda kaldığını gösterir; hatırlamaya çalışmak da belleği güçlendirir ("test etkisi"). Baskı yaratmayın: not yok, yalnızca birlikte kontrol ettiğiniz cevaplar var.

• Yaş: 6 ve üzeri
• Süre: 5 dakika

Bir bakışta

Öğrenci cihazı olmadan her öğrenciyi kontrol etmek

Yukarıdaki en hızlı tekniklerin (kartlar, parmaklar, yazı tahtaları) ortak bir zayıf yanı var: cevapları bir an görürsünüz, sonra kaybolurlar. 25 kişilik bir sınıfta kimin hangi seçeneği seçtiğini hatırlamak zor, geçen haftayla karşılaştırmak ise imkânsızdır.

Kamerayla taranan cevap kartları bu sorunu çözer. Her çocuk üzerinde işaretçi deseni bulunan basılı bir kartı havaya kaldırır; kartı hangi yöne çevirdiği (hangi kenarın üstte olduğu) cevabını gösterir. Öğretmen telefonunu ya da tabletini sınıfa doğrultur ve tüm cevaplar saniyeler içinde kaydedilip sayılır. Çocukların cihaza, oturum açmaya ya da ekran süresine ihtiyacı yoktur; bu da anaokulunda ve ilkokulun ilk yıllarında önemlidir.

SmartEduTrack'teki kart tarama da tam olarak böyle çalışır. Her cevap çocuğun adıyla kaydedildiği için iki dakikada yaptığınız hızlı kontrol, tek bir kâğıt okumadan çocuğun gelişim kaydının da bir parçası olur.

Cevapları sonraki adımlara dönüştürmek

Cevapları toplamak işin kolay kısmı. Asıl değer, sonraki beş dakikada ne yaptığınızdan gelir. Rosenshine'ın %80 başarı oranına dayanan basit bir pratik kural:

• Cevapların yaklaşık %80'i veya daha fazlası doğruysa: devam edin. Diğerleri çalışmaya devam ederken zorlanan birkaç öğrenciyle kısaca konuşun ya da onlara kısa bir görev verin.
• Doğru oranı yaklaşık yarı ile %80 arasındaysa: konuyu farklı bir yoldan yeniden anlatın (yeni bir örnek, bir resim ya da bir model), sonra tekrar kontrol etmek için ikinci bir dönüm noktası sorusu sorun.
• Doğru oranı yaklaşık yarının altındaysa: durun ve konuyu yeniden öğretin. Sorun genellikle çocuklarda değil, anlatımda ya da eksik kalmış önceki bir adımdadır.

Kaç kişinin doğru cevap verdiğinin yanı sıra hangi yanlış cevabın çok seçildiğine de bakın. Hataların çoğu aynı kavram yanılgısına işaret ediyorsa o yanılgıyı tüm sınıfla doğrudan ele alın.

Bir dönem boyunca bu hızlı kontroller birikerek her çocuğun ayrıntılı bir resmini ortaya koyar. Çocukların öğrenme sürecini ve gelişimini takip etme rehberimiz, bu resmi nasıl yararlı kayıtlara ve velilerle verimli görüşmelere dönüştüreceğinizi anlatıyor.

Kaçınılması gereken yaygın hatalar

• "Sorusu olan var mı?" ya da "Herkes anladı mı?" diye sormak. Konuyu kaçıran çocuklar bunu söyleme ihtimali en düşük olanlardır.
• Yalnızca gönüllüleri dinlemek. Parmak kaldıran çocuklar genellikle cevabı zaten bilenlerdir.
• Kontrollere not vermek. Biçimlendirici bir kontrol nota yansıdığı anda çocuklar ne düşündüklerini göstermek yerine sizin ne duymak istediğinizi tahmin etmeye başlar.
• Hiç kullanmayacağınız veriler toplamak. Cevaba göre hiçbir şeyi değiştirmeyecekseniz o soruyu atlayın ve zamandan kazanın.
• Fazla kolay sorular. Herkes her zaman doğru cevaplıyorsa soru size hiçbir şey söylemez. Bazı çocukların yanlış cevaplayacağı sorular hedefleyin.

Küçük başlayın

12 tekniğin hepsine ihtiyacınız yok. Hızlı bir teknik (cevap kartları ya da parmaklar) ve bir ders sonu tekniği (çıkış kartları) seçin, iki hafta boyunca her gün kullanın ve planlamanızın nasıl değiştiğini gözlemleyin. Daha ileri gitmek isterseniz bir öğrenci yanıt sisteminin neden kullanmaya değer olduğunu ve ilk dersiniz için nasıl kurulacağını okuyun.

Kaynaklar

• Black, P. and Wiliam, D. (1998). Inside the Black Box: Raising Standards Through Classroom Assessment. Phi Delta Kappan, 80(2), 139–148.
• Education Endowment Foundation. Feedback, Teaching and Learning Toolkit.
• Rosenshine, B. (2012). Principles of Instruction: Research-Based Strategies That All Teachers Should Know. American Educator, 36(1).
• Roediger, H. L. and Karpicke, J. D. (2006). Test-Enhanced Learning: Taking Memory Tests Improves Long-Term Retention. Psychological Science, 17(3).
• Wiliam, D. (2011). Embedded Formative Assessment. Solution Tree Press.